Muzeum Stutthof w Sztutowie

W dniach 13-19 czerwca 2010 r. grupa polskich i niemieckich edukatorów, pedagogów i pracowników miejsc pamięci wzięła udział w podróży studyjnej zorganizowanej przez Centrum Dokumentacyjne Terenu Zjazdów Partyjnych NSDAP w Norymberdze. Muzeum Stutthof reprezentował Piotr Chruścielski.

Seminarium odbyło się w ramach projektu „Tor”. Głównym elementem projektu, zainicjowanego z okazji przypadającej w bieżącym roku 175. rocznicy powstania pierwszego odcinka linii kolejowej w Niemczech, jest multimedialna wystawa, prezentowana w Centrum Dokumentacyjnym Terenu Zjazdu Partyjnych NSDAP. Zastosowanie nowoczesnych form przekazu i desingu oraz bezpośredniego łącza internetowego, umożliwiającego transmisję z terenów byłych obozów zagłady (Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Bełżec, Treblinka, Sobibór oraz Chełmno nad Nerem), pozwoliło artystom połączyć „miasto zjazdów partyjnych Rzeszy” z miejscami, w których dokonano ostatecznej rozprawy z „kwestią żydowską”, będącej konsekwencją ustaw rasowych, ogłoszonych w Norymberdze w 1935 r. Powstała swoista metafora, która, pokonując dystans czasowo-przestrzenny, przedstawia kontekst przyczynowo-skutkowy i unaocznia zwiedzającym stopień sprawstwa i zaangażowania kolei niemieckiej w realizację zbrodniczych planów Trzeciej Rzeszy. W szerszym kontekście wystawa próbuje zmniejszyć dystans między sprawcami a ofiarami, które ginęły na wschodnich rubieżach Rzeszy, z dala od niemieckich miast i miasteczek. Patronat honorowy nad wystawą objął prof. Władysław Bartoszewski.

Miejsce, w którym prezentowana jest instalacja, Centrum Dokumentacyjne Terenu Zjazdów Partyjnych NSDAP, poszerza kontekst percepcji wystawy. Powstałe w 2001 r. Centrum Dokumentacyjne, będące próbą rozrachunku z brunatną przeszłością Norymbergi, zlokalizowane zostało w niedokończonej hali kongresowej w kompleksie przestrzenno-architektonicznym, na którego terenie w latach 1927-1939 miały miejsce zjazdy partii nazistowskiej. Nowoczesna architektura Günthera Domeniga – połączenie surowych murów, szkła i stali z granitową fasadą budynku, zaprojektowanego przez Alberta Speera – stanowić ma kontrapunkt dla firmowanej przez Trzecią Rzeszę estetyki architektonicznej. Wystawa stała, zatytułowana „Fascynacja i przemoc”, opisuje rolę, jaką Norymberga odegrała w propagandzie hitlerowskich Niemiec, które, nawiązując do przebogatej historii miasta, promowały NSDAP na kontynuatorkę tychże tradycji. Tematy, przedstawione na wystawie, są podstawą pracy edukacyjnej w tzw. forum studyjnym – historia narodowego socjalizmu stanowi przy tym punkt wyjścia do szerszej dyskusji na temat współczesnego świata.

Podobne cele przyświecają realizowanemu obecnie projektowi, który ma udokumentować procesy hitlerowskich zbrodniarzy wojennych. Na poddaszu gmachu norymberskiego Pałacu Sądów powstaje placówka dokumentacyjna, która pozwoli zwiedzającym zapoznać się z przebiegiem procesów oraz obejrzeć słynną salę numer 600, w której do dnia dzisiejszego odbywają się rozprawy sądowe, co w dużym stopniu utrudnia wgląd w to historyczne miejsce. Opiekę kuratoryjną nad placówką obejmie Centrum Dokumentacyjne Terenu Zjazdów Partyjnych NSDAP.

Kolejnym punktem programu była wizyta w Centrum Dokumentacyjnym Obersalzberg w Berchtesgaden, gdzie w latach 1936-1945 mieściła się oficjalna górska rezydencja Adolfa Hitlera. W kwietniu 1945 r. pasmo Obersalzbergu zostało zbombardowane przez aliantów, willa uległa poważnym zniszczeniom. Pozostałą skorupę budynku wysadzono w powietrze w latach 50. – od 1999 r. działa tu Centrum Dokumentacyjne przy Instytucie Historii Najnowszej Monachium-Berlin. Uczestnicy zwiedzili wystawę stałą, która nie ogranicza się do przedstawienia historii Berghofu, ale łączy ją z centralnymi aspektami narodowego socjalizmu i władzy Hitlera (m.in. kult wodza, idea wspólnoty narodowej, polityka rasistowska, aparat terroru i zniszczenia, druga wojna światowa). Uczestnicy zwiedzili także system bunkrów, powstałych w latach 1943-1945, oraz wzięli udział w spotkaniu z pracownikami Centrum Dokumentacyjnego; rozmawiano m.in. o kwestiach związanych z percepcją miejsc obciążonych przeszłością w kontekście turystyki i edukacji historyczno-politycznej.

Uczestnicy seminarium odwiedzili także były obóz koncentracyjny Flossenbürg. Założony w 1938 r. obok kamieniołomów granitu stał się miejscem niewolniczej pracy dla ok. 100 000 więźniów; co najmniej 30 000 z nich straciło w obozie życie. W KL Flossenbürg więźniowie zatrudnieni byli też przy produkcji zbrojeniowej dla firmy Messerschmitt. Obecnie na terenie byłego obozu działa miejsce pamięci. W 2007 r. udostępniono zwiedzającym nową wystawę stałą „Obóz koncentracyjny Flossenbürg 1938-1945”. Podczas spotkania z pracownikami muzeum zaprezentowane zostały metody pracy edukacyjnej; omówiono także najważniejsze aspekty dotyczące działalności muzeum.