Muzeum Stutthof w Sztutowie

W Wielki Piątek 22 marca 1940 r. w lesie pobliżu obozu dla jeńców cywilnych Stutthof na podstawie wyroków śmierci, wydanych przez policyjny sąd doraźny, rozstrzelano 67 Polaków – wybitnych działaczy Wolnego Miasta Gdańska i Pomorza.

W grupie tej byli dwaj przewodnicy duchowi Polonii Gdańskiej – księża Bronisław Komorowski i Marian Górecki, beatyfikowani przez Ojca Świętego Jana Pawła II 13 czerwca 1999 r. w Warszawie, urzędnicy, bankowcy, nauczyciele, prawnicy, lekarze, kupcy, pracownicy Polskich Kolei Państwowych i Poczty Polskiej w Gdańsku. Grób masowej egzekucji odnaleziono w listopadzie 1946 r. dzięki pomocy Niemki Brandt, która była przez przypadek świadkiem bezpośrednim egzekucji, oraz inż. Wacława Lewandowskiego – więźnia politycznego KL Stutthof, który pracował w obozowym biurze projektowym i doskonale orientował się, w którym miejscu znajdowały się doły śmierci. Pogrzeb ofiar odbył się w Wielki Piątek 4 kwietnia 1947 r. na gdańskiej Zaspie na Cmentarzu Zasłużonych przy ul. Bolesława Chrobrego.

Na pamiątkę tego wydarzenia – w 70. rocznicę rozstrzelania Polaków - odbyła się uroczysta msza święta, koncelebrowana w kościele p.w. Św. Stanisława BM w Gdańsku-Wrzeszczu, której towarzyszyło spotkanie modlitewne przed pomnikiem bł. ks. Bronisława Komorowskiego (stojącym na placu nazwanym jego imieniem). Na uroczystości przybyli nieliczni już przedstawiciele Polonii Gdańskiej, wśród nich: Maria Chodakowska, członkini ZWZ-AK, więźniarka polityczna KL Stutthof i córka rozstrzelanego dr. Bernarda Filarskiego; Edward Łysakowski, syn Konrada Łysakowskiego; prof. Irena Jabłońska-Kaszewska z rodziny Bellwonów i inni, parafianie i zaproszeni goście. W uroczystościach wzięli udział dyrektor Muzeum Stutthof Piotr Tarnowski oraz kustosz Elżbieta Grot.

24 marca na zaproszenie Akcji Katolickiej działającej przy tej parafii Elżbieta Grot przedstawiła sylwetki przewodników duchowych Polonii Gdańskiej, błogosławionych gdańskich męczenników, ks. Bronisława Komorowskiego – pierwszego proboszcza kościoła p.w. Św. Stanisława BM, ks. Franciszka Rogaczewskiego – rektora kościoła p.w. Chrystusa Króla w Gdańsku oraz ks. Mariana Góreckiego – opiekuna kaplicy p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej w Gdańsku-Nowym Porcie i prefekta Gimnazjum Polskiego Macierzy Szkolnej w Gdańsku. Księża ci wraz z działaczami Polonii zostali aresztowani 1 września 1939 r. Byli więzieni w Viktoriaschule, a następnie – w pierwszym transporcie – wywiezieni 2 września 1939 r. do obozu dla jeńców cywilnych w Stutthofie (obecnie Sztutowo). W obozie Stutthof księża ci byli szczególnie prześladowani przez esesmanów: kierowano ich do czyszczenia dołów kloacznych i wycinania drzew w pobliskim lesie; poprzez karne ćwiczenia esesmani starali się ich upokorzyć w oczach współwięźniów. Bł. ks. F. Rogaczewski został rozstrzelany w grupie 22 wybitnych działaczy Polonii Gdańskiej 11 stycznia 1940 r., bł. ks. B. Komorowski i bł. Ks. M. Górecki zginęli w kolejnej egzekucji 22 marca 1940 r.

Ze wspomnień Leona Lendziona, syna Antoniego Lendziona, więźnia niemieckich obozów koncentracyjnych Stutthof i Sachsenhausen od września 1939 r. do 3 maja 1945 r.:

Przypomniał mi się widok poniewieranego i katowanego w obozie Stutthof Ojca i innych, szczególnie znanych działaczy i księży polskich. Wracałem myślą do pamiętnego Wielkiego Piątku, kiedy niektórzy współwięźniowie poinformowali mojego starszego brata i mnie o tym, że rankiem została sformowana grupa więźniów, która została wyprowadzona z obozu i nie powróciła, przywieziono natomiast ich ubrania (byliśmy wtedy w swoich cywilnych ubraniach). Wymieniano nazwiska. Był wśród nich nasz Ojciec…, byli księża jak na przykład prefekt Gimnazjum Polskiego Marian Górecki, byli współpracujący z Ojcem działacze Zjednoczenia Zawodowego Polskiego jak na przykład: Franciszek Młodzieniewski, byli wybitni działacze Gminy Polskiej Związku Polaków jak dyrektor Biura Bolesław Paszota, nauczyciele Gimnazjum Polskiego i szkół podstawowych jak na przykład dr Władysław Pniewski i Jan Jesikiewicz, dziennikarz Wilhelm Grimsmann.

Był to wielki cios i bolesna strata dla wszystkich członków organizacji polonijnych w b. Wolnym Mieście Gdańsku. Przez pewien czas razem z bratem łudziliśmy się, że może jednak był to tylko jakiś transport do innego miejsca odosobnienia, ale dalsze lata wykazały, że po wyprowadzonych w tym dniu, 22 marca 1940 roku nie pozostał żaden ślad. Matka jako wdowa przez cały okres wojny nie uzyskała żadnej informacji co do losu Ojca. Pełne potwierdzenie Jego tragicznej śmierci uzyskała dopiero po 6 latach będąc zmuszona przeżyć w tak okrutny sposób zetknięcie się z Jego szczątkami.

22 marca 1940 r. rozstrzelano następujące osoby:

1. Binnebesel Alfons, ur. 22.04.1904 r., kolejarz;
2. Block Alojzy, syn Leona ur. 22.08. 1916 r., praktykant kolejowy;
3. Block Leon, ur. 11.04.1887, urzędnik kolejowy;
4. Borzyszkowski Edmund, ur. 1904 r., nauczyciel;
5. Ciepłuch Feliks, ur. 12.05. 1905 r., nauczyciel;
6. Cymorek Rudolf, ur.11.11.1890 r., pracownik Rady Portu i Dróg Wodnych w Gdańsku;
7. Czyżewski Mieczysław, ur. 22.01.1885 r., właściciel drukarni i wydawca;
8. Dettlaff Edmund, ur. 7.09.1913 r., asystent kolejowy;
9. Filarski Bernard, ur. 1.08.1880 r., dr medycyny, stomatolog PKP i Gimnazjum
Polskiego w Gdańsku;
10. Gauza Józef, ur. 1901 r., nauczyciel;
11. Garyantysiewicz Alfons, ur. 14.07.1906 r., referendarz kolejowy;
12. Gierszewski Feliks, ur. 1.04.1908 r., pocztylion Poczty Polskiej w Gdańsku;
13. Goldmann Stefan, ur. 19.07.1897 r., kupiec, dyrektor Centrali Rolników w Gdańsku;
14. Górecki Marian, ur. 21.05. 1903 r., ksiądz, opiekun kaplicy pw. Matki Bożej
Częstochowskiej w Gdańsku – Nowym Porcie, prefekt Gimnazjum Polskiego w Gdańsku,
beatyfikowany 13.06.1999 r. w Warszawie;
15. Grabowski Leon Zygmunt, ur. 26.03.1880 r., kontroler ruchu PKP;
16. Gregorkiewicz Józef, ur. 3.03.1884 r., starszy asystent kolejowy;
17. Grimsmann Zygmunt, ur. 2.05. 1910 r., asystent pocztowy;
19. Jesikiewicz Jan, ur. 8.06.1916 r., nauczyciel;
20. Jurkiewicz Antoni, ur. 20.11.1895 r., starszy asystent kolejowy;
21. Klimkiewicz Teodor, ur. 16.04.1881 r., emerytowany inspektor Poczty Polskiej;
22. Knitter Wincenty, ur. 28.01.1898 r., kolejarz;
23. Komorowski Bronisław, ur. 28.01.1899 r., ksiądz, proboszcz kościoła p.w. Św. Stanisława
BM w Gdańsku – Wrzeszczu, beatyfikowany 13.06. 1999 r. w Warszawie;
24. Kosznik Paweł, ur. 3.06.1899 r.; inspektor kolejowy;
25. Kramer Gustaw, ur. 6.06.1898 r., inżynier elektryk, kupiec;
26. Kryn Jan, ur. 4.09.1909 r., asystent Poczty Polskiej w Gdańsku;
27. Lange Bogdan, ur. 4.02. 1906 r., adiunkt kolejowy;
28. Lendzion Antoni, ur. 10.07.1888 r., działacz związkowy Zjednoczenia Zawodowego
Polskiego, poseł do Volkstagu WMG;
29. Łysakowski Konrad, ur. 28.12.1893 r., handlowiec, pracownik firmy PAGED w Gdyni;
30. Majkowski Jan, ur. 24.08.1893 r. , urzędnik bankowy;
31. Mionskowski Augustyn, ur. 18.08.1894 r., pracownik PKP w Gdańsku;
32. Młodzieniewski Franciszek, ur. 6.12.1894 r. pracownik Rady Portu i Dróg Wodnych w
Gdańsku;
33. Muzyk Feliks, ur. 6.03. 1898 r., prokurent banku polsko – brytyjskiego w Gdańsku;
34. Nitka Edward, ur. 11.10.1892 r., asystent kolejowy;
35. Nitka Brunon, ur. 19.06. 1897, restaurator;
36. Ossowski Józef, ur. 20.12.1893 r. , starszy asystent kolejowy;
37. Papka Alfons, ur. 1.12.1906 r., starszy asystent Poczty Polskiej w Gdańsku;
38. Paszota Bolesław, ur. 31.08.1884 r., emerytowany naczelnik Poczty Polskiej w Gdańsku;
39. Piasecki Bolesław, ur. 14.07. 1900 r., pracownik cywilny Wydziału Wojskowego
Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku;
40. Planeta Juliusz, ur. 4.06.1902 r., Starszy asystent Poczty Polskiej w Gdańsku;
41. Pniewski Władysław, ur. 3.02.1893 r., dr filologii polskiej, profesor Gimnazjum
Polskiego w Gdańsku;
42. Reetz Stanisław, ur. 8.05.1897 r., starszy ekspedient Poczty Polskiej w Gdańsku;
43. Sojecki Konrad, ur. 19.02.1890 r., starszy asystent PKP w Gdańsku;
44. Suchecki Brunon, ur. 1902 r., nauczyciel w Złotowie;
45. Szarski Gustaw, ur. 31.01.1899 r., inspektor celny;
46. Szuca Michał, ur. 4.04.1886 r., dr praw, radca finansowy Rady Portu i Dróg Wodnych w
Gdańsku;
47. Thomas Henryk, ur. 20.09.1898 r., inżynier, pracownik Dyrekcji PKP w Gdańsku;
48. Trzebiatowski Leon, ur. 6.04. 1890 r., kolejarz, pracownik PKP w Gdańsku;
49. Wesołowski Augustyn, ur. 11.10.1882 r., kupiec, wiceprezes Gminy Polskiej w WMG;
50. Wieczorkowski Henryk, ur. 22.06.1886 r., dziennikarz;
51. Wika – Czarnowski Anastazy, ur. 30.05.1887 r., emerytowany dyrektor Poczty Polskiej w
Gdańsku;
52. Witkowski Szymon, ur. 15.09.1878 r., kolejarz;
53. Woyda Piotr, ur. 28.09.1877 r., dr praw, wicewojewoda pomorski w l. 1920-1924;
54. Ziółkowski Tadeusz, ur. 5.06.1888 r., komandor pilotów w Gdańsku, pracownik Rady
Portu i Dróg Wodnych;
55. – 67. – nazwiska ofiar nieznane.

(eg)