Muzeum Stutthof w Sztutowie

11 stycznia 1940 r. w lesie w pobliżu budowanego od września 1939 r. obozu Stutthof, z wyroku policyjnego sądu doraźnego, wykonano egzekucję na 22 działaczach Polonii Wolnego Miasta Gdańska.

Wśród rozstrzelanych znajdowali się aresztowani 1 września 1939 r. urzędnicy polskich urzędów działających w Wolnym Mieście Gdańsku, między innymi pracownicy Banku Polsko-Brytyjskiego, Rady Portu i Dróg Wodnych, Polskich Kolei Państwowych, a także polscy księża, prawnicy, działacze Polskiego Zrzeszenia Pracy. Wspomina ks. Alfons Muzalewski:

W pierwszej połowie stycznia 1940 r. wywieziono z obozu grupę działaczy gdańskich. Na apelu wieczornym wywołano 18 działaczy gdańskich. Tych więźniów po wywołaniu ustawiono pod kuchnią. Było to wieczorem. Nikomu z nas [więźniów - przyp. dd] nie wolno było do nich się zbliżyć. Potem wywieziono ich samochodem ciężarowym. Jak później dowiadywaliśmy się od tych więźniów, którzy w tym czasie znajdowali się w Nowym Porcie, transport przybył do Nowego Portu. Tam przyłączono do nich jeszcze dwóch, m. in. ks. Władysława Szymańskiego i potem pojechali dalej. Pytaliśmy o nich następnego dnia po tym apelu szefa kuchni (...) nazwiskiem Hahn (…). Hahn na nasze pytanie zrobił ruch ręką oznaczający, że jest z nimi źle (…).

Jedną z ofiar był ksiądz Franciszek Rogaczewski - proboszcz parafii pw. Chrystusa Króla w Gdańsku. Był on również nauczycielem w Gimnazjum Polskim im. J. Piłsudskiego oraz polskich szkół handlowych na terenie Gdańska, członkiem zarządu Ligi Katolickiej i Macierzy Szkolnej w Gdańsku oraz działaczem Polonii Gdańskiej. Ks. Franciszek Rogaczewski był jednym z kilkuset, aresztowanych w pierwszych miesiącach wojny, polskich księży z Pomorza Gdańskiego, i też, jak wszyscy księża, znajdował się pod szczególnym nadzorem załogi SS obozu Stutthof, o czym wspomina ks. Alfons Muzalewski, jeden z nielicznych księży, który przeżył obóz:

Pamiętam jak ksiądz Rogaczewski musiał pewnego dnia w obozie wykonać karne ćwiczenia na oczach całego obozu. Jakiemuś esesmanowi wydawało się, że ksiądz Rogaczewski mówi po polsku. Mówienie po polsku było wtedy w obozie zakazane. Esesman z miejsca kazał księdzu Rogaczewskiemu przeprowadzić karne ćwiczenia. Musiał biegać po całym obozie, padać, czołgać się itd. Wykonywał te ćwiczenia może przez godzinę. Czynił to z wielką pogodą. (…) Pewnego dnia zawezwał nas Neubauer. Neubauer był jednym z najgorszych esesmanów (…) Powiedział wtedy do księży polskich z Gdańska: „W waszych kościołach znaleziono broń. Przyznajcie się. Jeżeli się nie przyznacie, to wszyscy zostaniecie rozstrzelani. Daję wam godzinę czasu." Nikt się nie przyznał i groźba nie została spełniona. Ale potem księża z Gdańska: Rogaczewski, Wiecki, Komorowski, Górecki, zostali umieszczeni pojedynczo w bunkrach. Siedzieli tam trzy dni. W bunkrze głodowali, męczono ich i wszelkimi sposobami usiłowano wymusić na nich zeznanie, że w swoich kościołach mieli broń, że przygotowywali obronę w kościołach. To zdarzenie miało miejsce jesienią 1939 r. (…) Tortury musiały być bardzo dotkliwe, bo ksiądz Górecki załamał się. Przyznał się, że miał broń, chociaż na pewno jej nie posiadał. Inni księża nie przyznali się, ale nie miało to żadnego znaczenia, bo wszyscy później zostali rozstrzelani.

13 czerwca 1999 r. ks. Franciszek Rogaczewski, jako jeden ze 108 polskich męczenników z okresu II wojny światowej, został przez Ojca świętego Jana Pawła II wyniesiony do godności błogosławionych.

Spośród 22 rozstrzelanych 11 stycznia 1940 r. Polaków, ustalono nazwiska 16 osób, byli to:

1. Buczkowski Brunon, ur. 28.02.1892 r., asesor kolejowy;
2. Kręcki Franciszek, ur. 16.04.1883 r., dr praw, bankowiec;
3. Langiewicz Stanisław, ur. 20.10.1908 r., st. asystent kolejowy;
4. Łangowski Bonifacy, ur. 5.05.1883 r., prawnik, notariusz;
5. Maciejewski Antoni, ur. 17.01.1884 r., kolejarz, naczelnik parowozowni;
6. Masłoch Jan, ur.27.05.1884 r., st. asystent kolejowy;
7. Nełkowski Witold, ur. 13.03.1902 r., kolejarz, sekretarz Polskiego Zrzeszenia Pracy;
8. Ostrowski Kazimierz, ur. 10.02.1880 r., st. asesor kolejowy;
9. Rogaczewski Franciszek, ur. 23.12.1893 r., ksiądz, rektor - błogosławiony 1999 r.;
10. Różankowski Aleksander, ur. 1884 r., inżynier, radca Rady Portu i Dróg Wodnych;
11. Szymański Władysław, ur. 5.04.1901 r., ksiądz;
12. Tejkowski Czesław, ur. 17.11.1899 r., urzędnik bankowy w Banku Polsko-Brytyjskim;
13. Tetzlaff Bernard, ur. 23.08.1883 r., kolejarz, konduktor PKP;
14. Wiecki Bernard, ur. 28.02.1884 r., ksiądz;
15. Zdeb Jan, ur. 23.05.1887 r., inżynier, inspektor techniczny RPiDW;
16. Zielke Werner, ur. 7.07.1894 r., kolejarz;
17. do 22 - nazwiska ofiar nieznane.

(dd)